Document
Đóng
Hoa văn trang trí của người Thái Tây Bắc

Cà Chung

 

Người Thái là một dân tộc thiểu số có dân số khá đông, sinh sống lâu đời ở Tây Bắc. Trong quá trình phát triển, người Thái đã hình thành nên một nét văn hoá riêng của mình rất đa dạng, trong đó có hoa văn và hoạ tiết. Nghệ thuật trang trí của người Thái Tây Bắc rất phong phú và độc đáo. Theo các nhà nghiên cứu, có tới trên bốn mươi loại hoa văn, hoạ tiết thể hiện sống động trên thổ cẩm, đồ đan lát và trang trí nhà cửa... Nó thể hiện trình độ và thị hiếu thẩm mỹ, bắt nguồn từ thực tế khách quan, được cách điệu hoá dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân dân gian.

 

Có thể nói mỗi người Thái đều là một nghệ nhân khéo léo tài hoa. Việc con gái phải biết thêu thùa dệt vải, con trai phải biết đan lát được coi là tiêu chuẩn, là sự tất yếu cần phải có, thông qua câu nói cửa miệng “Nhinh hụ dệt phải, chái hụ san he” (nghĩa là: con gái phải biết làm vải, con trai phải biết đan chài).

 

Trước hết nói về các nét hoa văn trên thổ cẩm. Mỗi khi các cô gái ngồi vào khung cửi để dệt vải hay giở tấm vải để thêu thùa, mỗi hoa văn, họa tiết như có hồn, lung linh sống động:

 

“Khoẳm mư pên lai

Hai mư pên bók”

(Úp bàn tay thành hình

Ngửa bàn tay thành hoa)

 

Hay:

 

"Nhịp đang chủm pên hún nộc dung

Phung đang he pên hún luông bin xẻo"

(Khâu chiếc vó thành hình chim công

Vá chiếc chài thành hình rồng bay lượn).

 

Hoạ tiết thổ cẩm được sử dụng nhiều ở mặt chăn, mặt gối, đệm ngồi, khăn piêu, rèm… Các hoạ tiết này thể hiện sự đối xứng, phản ánh quan niệm về sự hòa hợp trường tồn của cuộc sống, quan niệm về vũ trụ, triết lý âm dương, đất trời cùng vạn vật.

 

Hoạ tiết cổ xưa và xuyên suốt của người Thái là "phắc ben" (rau bợ) và "kho cút" (búp cây guột). Đó là hình tượng của hai loại rau rất quen thuộc của người Thái ("phắc ben" dưới ruộng và "phắc cút" trên nương). Hai loại rau này vừa nuôi sống con người, nhưng hơn thế nữa nó là biểu tượng của sự thích nghi, chống lại sự hà khắc của thiên nhiên. Phắc ben ở dưới ruộng, gặp nước cạn nó vẫn sống tốt tươi, nước dâng nó vươn cao và nổi lên cùng nước. Cây phắc cút trên nương, khi gió mưa lụt úng nó vấn xanh tốt, khi nắng hạn, nó chuyển màu nâu tím để hoà hợp với tự nhiên, không chịu tàn lụi. Cho nên trong chiếc khăn piêu (của phụ nữ) và khăn tay (của nam giới) cổ thì đều phải có hai hoạ tiết này để trang trí và tạo sức mạnh chống lại các siêu lực của tự nhiên.

 

Ngoài hai hoạ tiết chính, trên thổ cẩm Thái còn rất nhiều loại hoạ tiết và hoa văn khác. Lấy thiên nhiên làm hình mẫu, thổ cẩm của ngời Thái Tây Bắc không khác nào cảnh thiên nhiên thu nhỏ. Đó là những hình thoi như quả trám chạy viền, hoa ban cách điệu, con suối với thác ghềnh tung bọt trắng xoá, đây đó những chùm hoa buông dài như xà tích, lá đơn, lá kép, búp cây, dây leo…

 

Thế giới động vật cũng được phản ánh trên thổ cẩm rất đa dạng: Con Khỉ tinh nhanh, lanh lợi và hiếu động như trẻ thơ. Con Rái cá tượng trưng cho tình yêu sắt son, chung thuỷ, gia đình hạnh phúc. Những con bướm, con chim cũng được sử dụng để tôn thêm cái đẹp. Ở mặt chăn thường có hình con Thuồng luồng thể hiện tình cảm, ước mơ và lòng vị tha cao cả của người mẹ, người vợ. Trong truyện cổ dân gian của dân tộc Thái và nhiều dân tộc khác, thường có môtíp con Thuồng luồng có tài biến hoá, đem lại hạnh phúc cho con người…

 

Trong mỗi bông hoa, hoặc thế giới động vật thu nhỏ cũng có hoa đực, hoa cái, con trống, con mái. Âm dương hài hòa, ước mong sự sinh sôi phát triển, khát khao chung sống thuận hòa theo qui luật của muôn đời được thể hiện vô cùng tinh tế và phải trải qua hàng vạn năm tiến hóa mới có được.

 

Mỗi hoa văn họa tiết mang một ý nghĩa sâu xa, là kết quả của quá trình hình thành và phát triển xã hội. Nó không chỉ phản ánh quan niệm và thị hiếu thẩm mỹ mà ít nhiều còn phản ánh quan niệm và luật tục của xã hội, làm nổi bật chủ thể - con người giữa thiên nhiên hùng vĩ.

 

Thổ cẩm của người Thái Tây Bắc thường sử dụng các màu nguyên: trắng, đỏ, vàng, xanh lá cây, tím tạo ấn tượng mạnh. Mỗi màu lại có tiếng nói riêng: Màu đen tượng trưng cho đất rừng trù phú; màu xanh của sự sống bất diệt, của trời cao bí ẩn; màu đỏ của khát vọng, của tình yêu, màu vàng là sự trù phú ấm no…

Các nét hoa văn hoạ tiết còn rất sống động trên các đồ đan lát của các chàng trai người Thái. Sinh ra và lớn lên trong khung cảnh thiên nhiên thơ mộng, được bao bọc bởi những ngọn núi hùng vĩ, những cánh rừng xanh ríu rít tiếng chim và những dòng suối trong vắt ngày đêm róc rách hát ca, nên tâm hồn các chàng trai Thái chất phác, mộc mạc và thật gần gũi với thiên nhiên, ngay cả trong cách thể hiện các sản phẩm đan lát của mình. Xin được chia các kiểu đan của người Thái thành một số nhóm sau:

 

Đơn giản nhất là "ta leo" và các đồ vật phát triển từ "ta leo". Với 6 nan ban đầu xếp theo 3 hướng khác nhau đã tạo thành 1 ô của "ta leo". Từ ô đầu tiên này người ta đan tiếp thành cái sọt, lồng gà lợn, rế nồi... Hoặc xâu thêm nan để thành mặt mâm, đáy "ép khẩu"... Tuy nó chưa trở thành hoa văn chính thức, nhưng cách đan này đã tạo thành các ô, các hình đều đặn đẹp mắt.

 

Cách đan tiếp theo là kiểu "xan khtan" (đan lóng đơn). Ở "xan khtan" người ta xếp các nan ngang dọc đều nhau tạo thành các ô vuông như "nả xâng", "ta xạ" (mặt sàng, mặt rổ) hay bên dày bên thưa thành các tấm phên, tấm rào.

 

Cách đan "khảm xong", "khảm xam", (đan lóng hai, lóng ba) mới chính thức trở thành nền cho sự sáng tạo thành các hoa văn hoạ tiết. Có các loại như sau: "Trái bi" là cách đan làm thay đổ hướng của các hoa văn. "Có cổn bung" là khởi tạo nét hoa văn đầu tiên để phát triển thành 4 hướng hoa văn thuận chiều với nhau. "Có pân" là khởi tạo nét hoa văn đầu tiên để phát triển thành 4 hướng hoa văn ngược chiều với nhau. "Có cổn lếp" là khởi tạo nét hoa văn để phát triển thành 3 hướng hoa văn... "Khả lai khoang" là cách đan cho hoa văn ngang chuyển tiếp thành hoa văn dọc và "khả lai tẳng" làm cho hoa văn dọc chuyển tiếp thành ngang. Đây là kiểu đan phổ biên trên "bung", "lếp"... Đặc biệt có hoạ tiết "lai ăm" được thể hiện trên "lếp lai ăm" và "ép khẩu". Loại này thường có hai hoạ tiết là "pớp ben" (lá rau bợ) và "tin ma" (chân chó) được bố trí xen kẽ.

 

Có một kiểu đan rất phổ biến nữa là "xan tăn đao". Cách đan này đan nhanh và tạo những hoa văn trông như các vì sao trên nền trời, nên thường dùng khi đan phên thưng nhà.

 

Nhà cửa của người Thái cũng rất chú trọng đến nghệ thuật trang trí. Riêng hình tượng “Khau cút” trên đầu hồi nhà của người Thái đen đã có nhiều giai thoại và cách lý giải khác nhau. Có ý kiến cho rằng đó là biểu tượng hình trăng khuyết, gắn liền với cuộc thiên di của người Thái cổ. Có ý kiến cho rằng đó chính là cách điệu cặp sừng trâu, biểu tượng của nền nông nghiệp lúa nước đã có từ lâu đời của người Thái. Lại có ý kiến cho rằng đó là hình bông sen cách điệu khi được đọc câu "Khau cút tẻm lai bua / Xinh dua tẻm lai én" (Khâu cút vẽ vân sen / Đầu kèo vẽ vân én). Theo các nhà nghiên cứu Cầm Trọng và Hoàng Trần Nghịch thì "khâu cút" bắt nguồn từ "phắc cút" (cây guột) để tạo nên sức mạnh chống lại các ma lực trong thế giới siêu nhiên.

 

Thành phần chính của "khau cút" là hai thanh gỗ vắt chéo hình chữ X đóng trên đầu hồi nhà. Ngoài tác dụng chắn cho mái gianh không bị xổ ra khi mưa gió, nó còn là hình thức trang trí cho ngôi nhà. Người ta đã sáng tạo ra nhiều loại hoạ tiết gắn lên các thanh gỗ đó nhiều loại hình thù với ý nghĩa khác nhau.

Trên các cửa sổ, thường thấy nhiều loại hoa văn trang trí khá phong phú. Có khi là đôi Thuồng luồng chầu nhau, có khi là những hoa văn, hoạ tiết mô phỏng thiên nhiên theo hình đối xứng hoặc lặp lại những hình thoi quả trám, hoa ban, búp cây guột…

 

Trên các tấm phên, ta lại gặp các hoạ tiết của nghệ thuật đan lát rất đa dạng…

Trải bao năm tháng, nghệ thuật trang trí của người Thái Tây Bắc vẫn được gìn giữ và phát huy, góp phần tạo nên một bản sắc văn hoá đặc thù. Ngày nay, nghệ thuật trang trí còn giúp cho đời sống của người Thái Tây Bắc được cải thiện đáng kể. Thổ cẩm đã trở thành hàng hoá thời mở cửa. Những sắc màu, những hoa văn, hoạ tiết được các cô gái, chàng trai Thái thổi hồn “Lả pắn phải pên bók noong ne / Péng tắm pe pên khuối lai lủ / Chụ tắm húk lải pên khuối lai lương(Em se sợi hoá thành hoa sen / Em dệt tơ thành hoa văn lạ /Em dệt vải thành hoạ tiết vàng) hay "Pha tảư mĩ hún xưa / Pha nưa mĩ hún luỗng nõn ỉn" (Vách dưới có hình lân / Vách trên có hìmh rồng nằm nghỉ) đã trở thành những bức tranh sống động trên núi rừng Tây Bắc./.

 

Tác giả: Cà Chung (Sơn La)

CÁC BÀI LIÊN QUAN
Những cổ vật Chăm ở miền quê người Thái Nghệ An
Sách: Âm nhạc dân gian dân tộc Thái ở Nghệ An
Sách: Lịch sử hình thành và phát triển Mường Ham
LỊCH THÁI 2012
Luật tục người Tày huyện Đà Bắc với những biện pháp bảo vệ và phát triển rừng
VỀ DÂN TỘC TÀY ĐÀ BẮC - HÒA BÌNH QUA MỘT SỐ PHONG TỤC TẬP QUÁN
Sách: Các dân tộc thiểu số ở Nghệ An
TÍN NGƯỠNG TRONG CÔNG VIỆC NHUỘM CHÀM CỦA NGƯỜI THÁI
Trang phục - Nét đặc trưng trong văn hóa Thái
DẪN HỒN TRÂU VỀ MƯỜNG THEN
Bản quyền thuộc Trung tâm Công nghệ Thông tin Thừa Thiên Huế